اقتصادسرآمد- سهیل مرتضوی - بازار جهانی نفت در شرایطی وارد ماه‌های پایانی سال ۲۰۲۶ می‌شود که دیگر مسئله اصلی فقط میزان تولید روزانه نفت نیست؛ آنچه بیش از هر چیز بازار را نگران کرده، کاهش ذخایر قابل دسترس و کوچک شدن حاشیه امن عرضه است. در چنین شرایطی است که مدیرعامل آرامکو درباره نازک شدن ذخایر نفت جهان هشدار داده است. همچنین آژانس بین‌المللی انرژی از کاهش بیش از ۵۰۰ میلیون بشکه‌ای ذخایر جهانی از آغاز جنگ خبر داده و به نظر می‌رسد دخایر نفت جهان در برابر شوک بعدی آسیب‌پذیرتر از گذشته باشد.
به گزارش اقتصادسرآمد، امین ناصر، مدیرعامل شرکت آرامکو عربستان، در تازه‌ترین هشدار خود اعلام کرده است که بازسازی ذخایر نفت جهان پس از بحران اخیر ممکن است تا دو سال زمان ببرد. به گفته او، جهان در ابتدای بحران حدود ۱۰ میلیارد بشکه ذخیره نفتی در اختیار داشت و در جریان جنگ و اختلال‌های ایجادشده در بازار، نزدیک به ۳ میلیارد بشکه از عرضه نفت از دست رفته است. این هشدار در شرایطی مطرح می‌شود که بر اساس گزارش‌های تازه، ذخایر تجاری جهان به کمتر از ۶ میلیارد بشکه کاهش یافته و تنها حدود ۱۰ درصد این ذخایر از نظر عملیاتی به‌سرعت قابل دسترسی است.
ذخایر نفتی در اقتصاد جهانی نقش یک سپر دفاعی را ایفا می‌کنند. در شرایط عادی، اگر تولید یک کشور کاهش یابد یا یک مسیر صادراتی برای چند روز یا چند هفته مختل شود، مصرف‌کنندگان می‌توانند از ذخایر تجاری و راهبردی استفاده کنند تا بازار فرصت پیدا کند خود را با شرایط جدید تطبیق دهد. اما اگر همین ذخایر در جریان یک بحران طولانی مصرف شده باشند، قدرت واکنش بازار کاهش پیدا می‌کند.
آژانس بین‌المللی انرژی در گزارش ماه سپتامبر خود اعلام کرد که از آغاز جنگ، ذخایر مشاهده‌شده نفت جهان حدود ۵۰۷ میلیون بشکه کاهش یافته است. تنها در ماه اوت، کاهش ذخایر به حدود ۹۵ میلیون بشکه رسید. این آژانس همچنین هشدار داده است که با کوچک شدن ذخایر و تحت فشار بودن سیستم پالایشی جهان، حل بحران‌های ژئوپلیتیکی برای جلوگیری از تشدید فشار بر بازار اهمیت بیشتری پیدا کرده است.

نفت هست، اما حاشیه امن کم شده
پارادوکس مهم بازار نفت در شرایط کنونی این است که کمبود کامل نفت وجود ندارد. در روزهای اخیر صادرات نفت خاورمیانه افزایش یافته و جریان نفت از منطقه به بازارهای جهانی تا حدی احیا شده است. بر اساس گزارش رویترز، جریان نفت از کشورهای خلیج فارس، بدون احتساب ایران، در ماه سپتامبر به بیش از ۸۱ درصد سطح پیش از جنگ رسید. اما بازگشت بخشی از صادرات به معنای بازگشت بازار به شرایط عادی نیست. رویترز در تحلیلی درباره بازار نفت تأکید کرده است که مشکل جدید نفت بیش از آنکه صرفاً کمبود عرضه باشد، مشکل لجستیک است. صادرات نفت از مسیر هرمز افزایش یافته، اما هزینه حمل نفتکش‌ها، بیمه، محدودیت‌های پالایشی و ریسک امنیتی همچنان قیمت نفت را بالا نگه داشته‌اند. بازاری که ذخایر زیادی دارد، می‌تواند یک اختلال لجستیکی را تحمل کند. اما بازاری که ذخایرش کاهش یافته، در برابر همان اختلال آسیب‌پذیرتر است.

هرمز هنوز مهم‌ترین نقطه ریسک
تنگه هرمز همچنان یکی از مهم‌ترین متغیرهای بازار جهانی انرژی است. اگرچه جریان نفت از منطقه افزایش یافته، عبور نفتکش‌ها از این مسیر همچنان با هزینه و ریسک بیشتری نسبت به گذشته انجام می‌شود. رویترز گزارش داده است که نفتکش‌ها در برخی موارد با سازوکارهای پیچیده‌تری برای انتقال محموله از خلیج فارس به دریای عمان فعالیت می‌کنند و افزایش ریسک باعث جهش هزینه حمل شده است. از نگاه بازار، تفاوت بزرگی میان «عبور نفت» و «عبور مطمئن و ارزان نفت» وجود دارد. ممکن است نفت از هرمز عبور کند، اما اگر مالکان کشتی‌ها برای عبور از منطقه حق بیمه بالاتری مطالبه کنند، نفتکش کمتری حاضر به پذیرش ریسک شود و کرایه حمل افزایش پیدا کند، هزینه نهایی نفت برای پالایشگاه‌ها و مصرف‌کنندگان همچنان بالا باقی می‌ماند. در همین شرایط، راسل هاردی، مدیرعامل ویتول، از کمبود نفتکش در بازار سخن گفته و هشدار داده است که اگر جریان نفت از هرمز دوباره دچار اختلال جدی شود، قیمت نفت می‌تواند به سمت ۲۰۰ دلار در هر بشکه حرکت کند. 

بحران از نفت‌خام به فرآورده‌ها رسید
یکی از ویژگی‌های مهم بحران کنونی این است که فشار بازار دیگر فقط در بخش نفت خام دیده نمی‌شود. آژانس بین‌المللی انرژی اعلام کرده است که تولید پالایشگاه‌های جهان در ماه ژوئیه همچنان نزدیک به ۵ میلیون بشکه در روز کمتر از سطح سال قبل بوده است. صادرات فرآورده‌های نفتی نیز کاهش یافته و صادرات گازوئیل از روسیه، خاورمیانه و آسیا حدود ۱.۳ میلیون بشکه در روز نسبت به سال قبل کاهش داشته است. این مسئله اهمیت زیادی دارد، زیرا اقتصاد جهانی برای حمل‌ونقل، کشاورزی، صنعت و تولید به گازوئیل وابسته است. به همین دلیل، بحران ذخایر نفت در حال تبدیل شدن به بحران ذخایر سوخت است.
رویترز گزارش داده است که قیمت گازوئیل به دلیل اختلال در صادرات و آسیب به پالایشگاه‌ها افزایش یافته و همین مسئله دولت‌های غربی را به سمت استفاده دوباره از ذخایر اضطراری سوق داده است. گروه هفت نیز توافق کرده است حدود ۱۰۰ میلیون بشکه نفت خام و گازوئیل از ذخایر اضطراری آزاد کند تا فشار بازار کاهش یابد. آژانس بین‌المللی انرژی نیز در حال بررسی جزئیات این اقدام است. کارشناسان معتقدند که هشدار آرامکو از این منظر اهمیت دارد که بازسازی ذخایر نفت تنها با افزایش تولید روزانه اتفاق نمی‌افتد. برای پر کردن دوباره ذخایر، بازار باید برای مدت طولانی با عرضه‌ای بیش از مصرف مواجه باشد. اگر تولید اضافه بلافاصله توسط تقاضای جهانی مصرف شود، ذخایر دوباره پر نمی‌شوند.
از سوی دیگر، افزایش تولید نیز محدودیت دارد. راه‌اندازی ظرفیت‌های جدید نفتی به سرمایه‌گذاری، حفاری، تجهیزات، خطوط انتقال و زمان نیاز دارد. توسعه میدان‌های جدید ممکن است سال‌ها طول بکشد. از این رو، وقتی مدیرعامل بزرگ‌ترین شرکت نفتی جهان از زمان دو ساله برای بازسازی ذخایر سخن می‌گوید، پیام آن فراتر از وضعیت یک شرکت یا یک کشور است. این هشدار در واقع درباره زمان مورد نیاز برای بازگرداندن حاشیه امنیت بازار جهانی انرژی است.

ورود بازار نفت به مرحله «گران‌بودن ریسک»
آنچه اکنون در بازار نفت اتفاق می‌افتد، تنها افزایش یا کاهش قیمت نفت نیست. هزینه بیمه نفتکش‌ها افزایش یافته، کرایه حمل بالا رفته، مسیرهای صادراتی با ریسک بیشتری مواجه شده‌اند و پالایشگاه‌ها نیز با محدودیت روبه‌رو هستند. رویترز گزارش داده است که با وجود افزایش جریان نفت خاورمیانه، قیمت نفت همچنان بالاتر از ۱۰۰ دلار باقی مانده بود؛ زیرا مشکلات لجستیکی و پالایشی اجازه نمی‌دهند افزایش صادرات به سرعت به کاهش قیمت مصرف‌کننده منجر شود. بنابراین، حتی اگر تولید نفت افزایش پیدا کند، تا زمانی که امنیت حمل، بیمه، ظرفیت پالایش و ذخایر به وضعیت عادی بازنگردد، بازار نمی‌تواند به شرایط پیش از بحران برگردد.
بازار جهانی نفت ممکن است در صورت تداوم افزایش صادرات خاورمیانه و آزادسازی ذخایر راهبردی، در کوتاه‌مدت با کاهش قیمت مواجه شود. اما این کاهش قیمت لزوماً به معنای پایان بحران نیست. زیرا یک بازار زمانی واقعاً به ثبات می‌رسد که ذخایر آن نیز بازسازی شده باشد. در شرایط کنونی، ذخایر جهانی کاهش یافته، ظرفیت پالایش تحت فشار است، هزینه حمل نفتکش‌ها افزایش پیدا کرده و بخش مهمی از تجارت جهانی همچنان به عبور امن نفت از خلیج فارس و تنگه هرمز وابسته است. از همین رو، هشدار مدیرعامل آرامکو را باید نه به عنوان پیش‌بینی قطعی قیمت نفت، بلکه به عنوان هشدار درباره کاهش حاشیه امنیت بازار جهانی انرژی خواند.