اقتصادسرآمد-  سعید قلیچی - تأکید عمان بر روشن ماندن سامانه شناسایی خودکار کشتی‌ها (AIS) برای شناورهای خارجی در آب‌های سرزمینی این کشور، در شرایطی دوباره مورد توجه قرار گرفته که اختلال‌های GPS و GNSS، افزایش ریسک‌های امنیتی و خاموش شدن AIS برخی کشتی‌ها، شفافیت تردد دریایی در اطراف تنگه هرمز را با چالش مواجه کرده است.
به گزارش اقتصادسرآمد، مسقط بار دیگر بر مقررات مربوط به فعالیت شناورهای خارجی در آب‌های سرزمینی خود تأکید کرده است؛ مقرراتی که یکی از مهم‌ترین بندهای آن، الزام کشتی‌های خارجی به روشن نگه داشتن دائمی سامانه AIS در طول حضور در آب‌های عمان است. این الزام در ظاهر یک دستور فنی برای شناسایی کشتی‌هاست، اما در شرایط فعلی خلیج فارس و دریای عمان، ابعاد آن فراتر از موضوع ناوبری است.
افزایش تنش‌های امنیتی، حملات به کشتی‌های تجاری، اختلال در سامانه‌های موقعیت‌یابی ماهواره‌ای و افزایش هزینه‌های بیمه جنگی، باعث شده است که قابلیت ردیابی شناورها به یکی از مؤلفه‌های مهم امنیت و تجارت دریایی تبدیل شود. براساس گزارش Safety۴Sea، مرکز امنیت دریایی عمان بار دیگر از شناورهای خارجی خواسته است در تمام مدت حضور خود در آب‌های سرزمینی این کشور AIS را روشن نگه دارند. این مقررات در چارچوب تصمیم وزارتی شماره ۳۰/۲۰۲۶ وزارت حمل‌ونقل، ارتباطات و فناوری اطلاعات عمان قرار دارد که در ابتدای سال جاری تصویب و اجرایی شده است.

یک مقررات قدیمی در شرایطی تازه
نکته مهم آن است که الزام روشن بودن AIS، تصمیمی تازه و واکنشی به تحولات روزهای اخیر نیست. این الزام در مقرراتی گنجانده شده که عمان در ژانویه ۲۰۲۶ تصویب کرده است. براساس این مقررات، کشتی‌ها و واحدهای دریایی خارجی که برای فعالیت‌های دارای مجوز وارد آب‌های سرزمینی عمان می‌شوند، باید پیش از ورود مجوز دریافت کنند و در محدوده تعیین‌شده در مجوز فعالیت داشته باشند. یکی از الزامات صریح این مقررات، روشن نگه داشتن دائمی AIS است.
در این چارچوب، کشتی خارجی همچنین موظف است قوانین عمان را رعایت کند، برای ورود به مناطق حفاظت‌شده یا ممنوعه مجوز دریافت کند، اطلاعات مربوط به سلاح و مهمات احتمالی را اعلام کند و پس از پایان اعتبار یا لغو مجوز، حداکثر ظرف ۲۴ ساعت آب‌های سرزمینی عمان را ترک کند. برای تخلف از مقررات نیز مجازات‌هایی از جمله جریمه، تعلیق و لغو مجوز دریانوردی پیش‌بینی شده است. به این ترتیب، موضوع AIS را نمی‌توان جدا از سیاست گسترده‌تر عمان برای کنترل و پایش فعالیت شناورهای خارجی در آب‌های تحت حاکمیت این کشور بررسی کرد.

چرا AIS در هرمز مهم‌تر شد؟
سیستم AIS یکی از اصلی‌ترین ابزارهای شناسایی شناورها در دریاست. کشتی از طریق این سامانه اطلاعاتی مانند هویت، موقعیت، سرعت و مسیر حرکت خود را ارسال می‌کند و این اطلاعات می‌تواند در اختیار کشتی‌های دیگر، بنادر و مراکز ساحلی قرار گیرد. در شرایط عادی، AIS برای مدیریت ترافیک دریایی کاربرد دارد؛ اما در تنگه هرمز، اهمیت آن بسیار بیشتر است. این تنگه یکی از پرترددترین مسیرهای انتقال انرژی جهان است و نفتکش‌ها، کشتی‌های حامل LNG، کشتی‌های کانتینری و سایر شناورهای تجاری به صورت مستمر از آن عبور می‌کنند. بنابراین هرگونه کاهش در قابلیت شناسایی شناورها می‌تواند بر ایمنی دریانوردی، مدیریت ترافیک و حتی امنیت انرژی تأثیر بگذارد.
اهمیت این موضوع در ماه‌های اخیر با افزایش گزارش‌ها درباره اختلال در سامانه‌های GPS و GNSS بیشتر شده است. جمینگ و اسپوفینگ می‌توانند اطلاعات موقعیت‌یابی کشتی‌ها را مختل یا منحرف کنند. در چنین شرایطی ممکن است موقعیت یک کشتی در سامانه‌های رهگیری به شکل نادرست نمایش داده شود یا مسیر حرکت آن غیرواقعی به نظر برسد. در نتیجه، هرچه اختلال در سامانه‌های موقعیت‌یابی بیشتر شود، اهمیت استفاده همزمان از چند لایه اطلاعاتی برای تشخیص موقعیت و حرکت شناورها افزایش پیدا می‌کند.

هرمز و افزایش «تردد تاریک»
یکی از چالش‌های مهم صنعت کشتیرانی در شرایط بحرانی، افزایش موارد خاموش شدن AIS است. در شرایط عادی، خاموش کردن AIS می‌تواند مغایر با الزامات ایمنی یا مقررات برخی مناطق باشد؛ اما در مناطق جنگی، برخی مالکان و اپراتورهای کشتی ممکن است خاموش کردن سامانه را راهی برای کاهش احتمال شناسایی شناور بدانند. در ماه‌های اخیر گزارش‌هایی از خاموش شدن AIS برخی کشتی‌ها در مسیر عبور از تنگه هرمز منتشر شده است. این رفتار در کنار اختلال‌های GNSS، عملاً بخشی از اطلاعات مورد نیاز برای ایجاد یک تصویر دقیق از ترافیک دریایی را از بین می‌برد.
روزنامه انگلیسی زبان «Oman Observer» چاپ مسقط در مطلبی نوشته است؛ عمان با الزام شناورهای خارجی به روشن نگه داشتن AIS، در واقع تلاش می‌کند حداقل یک منبع اطلاعاتی پایدار برای شناسایی شناورها در آب‌های سرزمینی خود داشته باشد. البته AIS به تنهایی یک سامانه امنیتی کامل نیست و امکان خاموش شدن، اختلال یا دستکاری اطلاعات آن وجود دارد. به همین دلیل، داده‌های AIS باید در کنار رادارهای ساحلی، اطلاعات ماهواره‌ای، ارتباطات دریایی و گزارش‌های خدمه و مراکز بندری مورد استفاده قرار گیرد.
اهمیت این مقررات تنها به امنیت کشتی‌ها محدود نمی‌شود. هر حادثه دریایی در اطراف تنگه هرمز می‌تواند هزینه قابل توجهی به تجارت جهانی تحمیل کند. وقتی یک کشتی در معرض حمله، برخورد یا حادثه ناوبری قرار می‌گیرد، موضوع فقط خسارت به خود شناور نیست. تأخیر در حمل، افزایش هزینه بیمه، تغییر مسیر، افزایش کرایه حمل و ایجاد اختلال در تحویل کالا نیز بخشی از پیامدهای آن است. بازگشت بخشی از صادرات نفت و LNG از مسیر هرمز به بازار جهانی به معنای بازگشت کامل شرایط عادی به کشتیرانی نیست. تا زمانی که تهدیدهای امنیتی، اختلال‌های ناوبری و نگرانی‌های بیمه‌ای ادامه داشته باشد، عبور از این آبراه همچنان با هزینه ریسک همراه خواهد بود.

 عمان به دنبال کنترل بیشتر
مقررات جدید نشان می‌دهد سیاست عمان تنها بر روشن بودن AIS متمرکز نیست. این کشور تلاش کرده است یک چارچوب نسبتاً جامع برای فعالیت شناورهای خارجی ایجاد کند. دریافت مجوز، مشخص بودن محدوده فعالیت، ثبت اطلاعات کشتی، رعایت الزامات امنیتی، اعلام سلاح و مهمات، محدودیت تصویربرداری و دریافت مجوز خروج، مجموعه‌ای از ابزارهایی هستند که امکان نظارت بیشتر بر فعالیت شناورهای خارجی را برای مقام‌های عمانی فراهم می‌کنند. این سیاستی است که با موقعیت جغرافیایی عمان نیز ارتباط مستقیم دارد.
عمان در ورودی اقیانوس هند قرار گرفته و سواحل این کشور در مجاورت یکی از مهم‌ترین مسیرهای انتقال انرژی جهان است. هرگونه بی‌ثباتی در تنگه هرمز، دریای عمان یا مسیرهای منتهی به اقیانوس هند می‌تواند مستقیماً بر امنیت اقتصادی و تجاری عمان تأثیر بگذارد. از این منظر، افزایش قابلیت نظارت بر شناورها برای مسقط تنها یک موضوع امنیتی نیست؛ بلکه بخشی از حفاظت از زیرساخت تجارت، بنادر، انرژی و زنجیره تأمین این کشور است.
 یک الزام فنی با پیام اقتصادی
در نگاه نخست ممکن است روشن نگه داشتن AIS تنها یک الزام فنی و دریایی به نظر برسد، اما در شرایط فعلی منطقه، این تصمیم پیام اقتصادی نیز دارد. آنطور که خبرگزاری رویترز در تحلیلی نوشته است؛ هرچه اطلاعات مربوط به تردد کشتی‌ها دقیق‌تر و قابل اتکاتر باشد، امکان مدیریت بهتر ترافیک، واکنش سریع‌تر به حوادث و کاهش بخشی از ریسک‌های عملیاتی افزایش پیدا می‌کند. برای شرکت‌های کشتیرانی نیز محیطی که در آن مقررات شفاف و قابل پیش‌بینی وجود داشته باشد، می‌تواند از بخشی از عدم قطعیت عملیاتی بکاهد.
البته این الزام در نهایت هزینه‌های بیمه‌ای ناشی از جنگ و تنش امنیتی را به تنهایی کاهش نمی‌دهد. نرخ بیمه جنگی، ریسک حمله، احتمال بسته شدن مسیر و اختلال در زنجیره تأمین، عواملی هستند که خارج از حوزه AIS قرار دارند. اما شفافیت بیشتر در ترافیک دریایی می‌تواند یکی از عوامل مؤثر در مدیریت این ریسک‌ها باشد. تحولات ماه‌های اخیر در خلیج فارس نشان داده است که امنیت دریایی دیگر فقط به معنای حفاظت فیزیکی از کشتی‌ها نیست. امنیت اطلاعات، موقعیت‌یابی، ارتباطات و قابلیت رهگیری نیز به همان اندازه اهمیت پیدا کرده‌اند.
در چنین شرایطی، تصمیم عمان برای الزام کشتی‌های خارجی به روشن نگه داشتن AIS را می‌توان بخشی از تلاش این کشور برای حفظ آگاهی موقعیتی دریایی در آب‌های سرزمینی خود دانست. مسقط با این سیاست می‌خواهد بداند چه شناوری، با چه مشخصاتی، در چه موقعیتی و در چه مسیری در حال حرکت است. چنین اطلاعاتی در زمان عادی برای مدیریت ترافیک مفید است و در زمان بحران می‌تواند برای واکنش اضطراری، عملیات جست‌وجو و نجات، مدیریت حوادث و بررسی سوانح اهمیت حیاتی داشته باشد.
آنچه مقررات عمان را در شرایط کنونی مهم می‌کند، خود AIS نیست؛ بلکه تلاش برای جلوگیری از شکل‌گیری آب‌های غیرقابل رؤیت و ترددهای غیرشفاف در یکی از حساس‌ترین آبراه‌های جهان است. در شرایطی که اختلال GPS و GNSS، خاموشی AIS برخی شناورها و افزایش تهدیدهای امنیتی به واقعیت جدید کشتیرانی در منطقه تبدیل شده است، عمان تلاش می‌کند دست‌کم در آب‌های تحت حاکمیت خود، سطحی از شفافیت و قابلیت رهگیری را حفظ کند؛ سیاستی که می‌تواند در نهایت بر امنیت کشتیرانی، هزینه بیمه و حتی هزینه تجارت در مسیر هرمز اثرگذار باشد.