اقتصادسرآمد- حسنا شمس آرا - ششمین نمایشگاه بین‌المللی توانمندی‌های روستایی و عشایری با حضور «عبدالکریم حسین‌زاده» معاون رئیس‌جمهور در امور توسعه روستایی و مناطق محروم، همچنین «امیرحسین رحیمی» وزیر دادگستری روز پنج‌شنبه در محل نمایشگاه‌های بین‌المللی تهران آغاز به کار کرد این نمایشگاه فرصتی بود تا مسائل و چالش‌های توانمندسازی روستاهای ایران به بحث و بررسی بینجامد تا موضوع افزایش تاب‌آوری و ارتقای سرمایه‌های اجتماعی مطرح و به تقویت ظرفیت ملی برای مواجهه با بحران‌ها و دستیابی به توسعه پایداری کمک شود. 
به گزارش خبرنگار اقتصادسرآمد، در حاشیه این نمایشگاه،  مجری پروژه‌های توسعه پایدار روستاهای کشور در «غرفه روستا آنلاین» با اشاره به تجربه بازآفرینی روستای شانه‌تراش تنکابن در نوار ساحلی خزر، این روستا را الگویی برای پیوند میان حفظ میراث بومی، تولید ثروت و توسعه پایدار دانست و تأکید کرد: با تدوین برنامه جامع توسعه و مشارکت مردم محلی، می‌توان زمینه ثبت جهانی روستاهای ایرانی و معرفی ظرفیت‌های فرهنگی، طبیعی و اقتصادی آن‌ها را در سطح بین‌المللی فراهم کرد.
سید علیرضا کاظمی دولابی در حاشیه نمایشگاه جمع خبرنگاران با اشاره به برگزاری ششمین نمایشگاه روستا و عشایر، اظهار کرد: هدف از برگزاری این نشست، بررسی دغدغه‌های توسعه پایدار روستایی و شناخت نقش روستاها در توسعه و آینده کشور بود تا بتوانیم فارغ از اشخاص و مجموعه‌های مختلف، بررسی کنیم که فرایند توسعه روستایی در ایران در چه مسیری قرار دارد و چه اتفاقاتی در این حوزه در حال وقوع است.
مجری پروژه‌های توسعه پایدار روستاهای کشور با بیان اینکه ایران در حال حاضر حدود ۳۲ هزار روستا دارد، افزود: در ابتدای انقلاب اسلامی، تعداد روستاهای کشور نزدیک به ۷۰ هزار روستا بود؛ بخشی از این روستاها در گذر زمان متروکه شدند و از بین رفتند و بخشی دیگر نیز با افزایش جمعیت و تغییر وضعیت، به شهر تبدیل شدند. در نتیجه، امروز با تعداد کمتری از روستاها نسبت به سال‌های ابتدایی انقلاب مواجه هستیم.
وی با اشاره به ظرفیت‌های متنوع روستاهای ایران در حوزه گردشگری، محیط زیست، اقلیم، معماری بومی و میراث فرهنگی، تصریح کرد: هر روستا ویژگی‌ها و ظرفیت‌های منحصربه‌فرد خود را دارد و می‌تواند با تکیه بر همین داشته‌ها، مسیر متفاوتی برای توسعه طی کند؛ اما مسئله این است که در طول سال‌های گذشته، بخش مهمی از نگاه حاکمیتی به روستاها بر فقرزدایی و محرومیت‌زدایی متمرکز بوده است.
کاظمی دولابی ادامه داد: امروز تلاش می‌کنیم یک تغییر پارادایم در این گفتمان ایجاد کنیم و به‌جای آنکه روستاها صرفاً از دریچه فقر و محرومیت دیده شوند، بر ارزش‌آفرینی و تولید ثروت در این مناطق تمرکز کنیم. به اعتقاد ما، هر روستا می‌تواند یک گنجینه برای تولید ثروت باشد؛ بنابراین، هم واژگان و هم نگاه و رویکرد کشور نسبت به روستاها باید تغییر کند تا امکانات و منابع نیز متناسب با این رویکرد جدید تخصیص پیدا کند.
وی با اشاره به تجربه‌های گذشته در زمینه توسعه زیرساخت‌های روستایی خاطرنشان کرد: پس از انقلاب اسلامی و با شکل‌گیری جهاد سازندگی، امکانات متعددی به روستاها اختصاص یافت؛ جاده ساخته شد، راه‌ها آسفالت شدند و زیرساخت‌های مختلف توسعه پیدا کردند، اما آنچه کمتر مورد توجه قرار گرفت، برنامه‌ریزی برای ایجاد اشتغال پایدار و شکل‌گیری فعالیت‌های اقتصادی متناسب با ظرفیت‌های روستاها بود.
وی افزود: وقتی برنامه و فعالیت اقتصادی متناسب با زیرساخت‌ها وجود نداشته باشد، ایجاد جاده و سایر امکانات به‌تنهایی نمی‌تواند مردم را در روستا نگه دارد. در بسیاری از موارد، ساکنان همان روستاهایی که از امکانات جدید برخوردار شدند، به شهرها مهاجرت کردند و بخش قابل‌توجهی از این مهاجرت‌ها نیز به حاشیه شهرها منتهی شد.

مهاجرت معکوس بدون تولید ثروت محقق نمی‌شود
 مجری پروژه‌های توسعه پایدار روستاهای کشور با تأکید بر ضرورت ایجاد زمینه‌های بازگشت جمعیت به روستاها گفت: کشور باید به سمتی حرکت کند که مهاجرت معکوس شکل بگیرد؛ اما این هدف با شعار و صرفاً با ایجاد زیرساخت محقق نمی‌شود، بلکه تولید ثروت و ایجاد فرصت‌های شغلی پایدار در روستاها، از الزامات اصلی آن است.
کاظمی دولابی با اشاره به تغییر ویژگی‌ها و انتظارات نسل جدید اظهار کرد: نسل جدید، از جمله جوانانی که امروز در روستاها زندگی می‌کنند، مانند نسل‌های گذشته کار نمی‌کنند و نمی‌توان از یک جوان ۱۷، ۱۸ یا ۳۰ ساله انتظار داشت که با همان الگوی قدیمی و صرفاً با ابزارهایی مانند بیل و کلنگ، از صبح تا شب فعالیت کند و تنها به دلیل برخورداری از آب‌وهوای مناسب و محیط طبیعی روستا در آن‌جا بماند.

توسعه پایدار بدون مشارکت همه ذی‌نفعان امکان‌پذیر نیست
 کاظمی دولابی با اشاره به جایگاه توسعه پایدار در برنامه‌های بین‌المللی گفت: امروزه توسعه پایدار یکی از موضوعات مهم در سطح جهانی است و سازمان ملل متحد نیز در چارچوب دستورکار ۲۰۳۰، ۱۷ هدف توسعه پایدار را مطرح کرده است. تحقق توسعه پایدار در یک منطقه مستلزم توجه به مجموعه این اهداف و پیوند میان آنهاست.
وی افزود: این اهداف موضوعاتی مانند فقرزدایی، دانش، محیط‌زیست، حفاظت از منابع طبیعی، اقیانوس‌ها، نوآوری و خلاقیت را در بر می‌گیرند؛ اما هدف هفدهم، یعنی مشارکت و همکاری برای تحقق اهداف دیگر، جایگاه ویژه‌ای دارد. بدون مشارکت ذی‌نفعان، دستیابی به اهداف توسعه پایدار امکان‌پذیر نیست.
کاظمی دولابی با اشاره به تجربه روستاهایی مانند ابیانه و ماسوله اظهار کرد: این روستاها از نظر منظر و معماری، ظرفیت‌های چشمگیری دارند و بخش‌هایی از هویت تاریخی و تمدنی ایران را به نمایش می‌گذارند؛ اما در کنار این ظرفیت‌ها، مسئله حضور نسل جوان و تداوم زندگی در این مناطق نیز اهمیت دارد.
وی افزود: در برخی از این روستاها، با وجود شهرت و ارزش تاریخی و حتی ثبت جهانی، حضور نسل‌های قدیمی‌تر پررنگ‌تر است و مهاجرت همچنان ادامه دارد. این مسئله نشان می‌دهد که صرف حفظ بافت تاریخی و صیانت از میراث، برای پایداری زندگی روستایی کافی نیست.
وی تصریح کرد: باید از رویکرد صیانت صرف به سمت بازآفرینی حرکت کنیم، در نگاه ما، بازآفرینی در چارچوب توسعه پایدار یعنی حفظ میراث تمدنی و در عین حال به‌روز کردن آن؛ به‌گونه‌ای که روستا ضمن نگهداری از هویت تاریخی و معماری بومی خود، بتواند به محیطی زنده برای زندگی، اشتغال، فعالیت اقتصادی و حضور نسل‌های جدید تبدیل شود.

شانه‌تراش؛ تجربه‌ای برای تغییر مسیر توسعه روستایی
 مجری پروژه‌های توسعه پایدار روستاهای کشور، روستای شانه‌تراش را نمونه‌ای از این رویکرد دانست و گفت: تجربه بازآفرینی در این روستا با هدف دستیابی به الگویی آغاز شد که علاوه بر حفظ هویت بومی، بتواند زمینه تولید ثروت و ایجاد فرصت‌های اقتصادی را فراهم کند و قابلیت تکثیر در دیگر نقاط کشور را داشته باشد.
کاظمی دولابی با اشاره به سوابق حرفه‌ای خود در این حوزه بیان کرد: از سال ۲۰۱۶ تا سال ۲۰۲۲ در جایگاه مدل ملی گردشگری و صنایع خلاق سازمان توسعه صنعتی ملل متحد (یونیدو) فعالیت داشتم. همچنین در سال ۲۰۲۱، پروژه توسعه نوآوران منطقه‌محور را با برنامه توسعه ملل متحد (UNDP) در غرب مازندران اجرا کردم که یکی از مستندات آن نیز موجود است.
وی ادامه داد: برای تدوین برنامه توسعه روستای شانه‌تراش، مطالعات جامعی انجام دادیم و روند حدود ۱۰۰ سال توسعه منطقه غرب مازندران را بررسی کردیم. همچنین با استفاده از آینده‌پژوهی تلاش کردیم مشخص کنیم که ادامه روند موجود، منطقه را به چه سمتی می‌برد و آیا مسیر توسعه به آبادانی منتهی می‌شود یا به تخریب تدریجی ظرفیت‌های طبیعی، اقتصادی و اجتماعی منطقه.
کاظمی دولابی با اشاره به چالش‌های توسعه در غرب مازندران گفت: بررسی‌ها نشان داد که منطقه با روندهایی مانند افزایش ساخت‌وسازهای غیربومی، تغییر کاربری و از دست رفتن زمین‌های جامعه محلی، تضعیف کشاورزی و گسترش الگوهای شهری بدون ضابطه مناسب مواجه است، در چنین شرایطی، جامعه بومی به‌تدریج زمین و عرصه‌های خود را از دست می‌دهد و هویت محیطی و فرهنگی منطقه نیز تحت تأثیر قرار می‌گیرد.
وی افزود: در بسیاری از موارد، تغییرات معماری، منظر و کاربری زمین بدون یک برنامه جامع و مسیر مشخص اتفاق می‌افتد و افراد و مجموعه‌های مختلف، متناسب با سلیقه خود اقداماتی انجام می‌دهند. نتیجه چنین وضعیتی، فاصله گرفتن تدریجی روستا از هویت بومی و تضعیف بنیان‌های اقتصادی و اجتماعی آن است.
وی تأکید کرد: پروژه شانه‌تراش با این هدف شکل گرفت که بتوانیم به یک الگوی اصولی برسیم؛ الگویی که از یک‌سو مشکلات موجود را در همان منطقه هدف قرار دهد و از سوی دیگر، قابلیت استفاده در روستاهای دیگر کشور را داشته باشد.

مدیریت مقصد؛ حلقه مفقوده توسعه گردشگری و روستایی
 کاظمی دولابی با اشاره به ضرورت بهره‌گیری از دانش مدیریت مقصد در برنامه‌ریزی‌های توسعه‌ای کشور اظهار کرد: در حال حاضر به‌عنوان شریک علمی سازمان مدیریت صنعتی فعالیت می‌کنم و چهار قرارداد جاری با این سازمان در حوزه توسعه منطقه‌ای داریم. همچنین موضوع مدیریت مقصد را به‌صورت جدی در کشور دنبال می‌کنیم؛ چراکه به اعتقاد من، یکی از خلأهای مهم در نظام مدیریت گردشگری کشور، کم‌توجهی به دانش مدیریت مقصد و محدود شدن مفهوم حکمرانی گردشگری به مدیریت دولتی و وزارتخانه‌ای است.
وی توضیح داد: در بسیاری از کشورهای جهان که در زمینه توسعه پایدار، توسعه منطقه‌ای یا توسعه شهری موفق عمل کرده‌اند، ساختارهایی با عنوان سازمان مدیریت و بازاریابی مقصد یا DMMO وجود دارد. این سازمان‌ها با ایجاد هماهنگی میان بخش‌های مختلف، مسیر توسعه یک منطقه را سامان‌دهی می‌کنند و به‌جای آنکه مجموعه اقدامات به‌صورت پراکنده و بدون ارتباط با یکدیگر پیش بروند، آنها را در قالب یک برنامه منسجم به سمت اهداف مشخص هدایت می‌کنند.
وی افزود: زمانی که مدیریت مقصد به‌درستی شکل بگیرد، ظرفیت‌های یک منطقه شناسایی می‌شود، ذی‌نفعان در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند و برنامه‌های توسعه‌ای با توجه به ویژگی‌های بومی، منابع طبیعی، میراث فرهنگی، کسب‌وکارها و نیازهای جامعه محلی طراحی و اجرا می‌شوند. چنین رویکردی می‌تواند به توسعه‌ای متفاوت و هدفمند منجر شود.
مجری پروژه‌های توسعه پایدار روستاهای کشور با اشاره به تجربه شانه‌تراش گفت: برای این روستا یک برنامه جامع توسعه پایدار تدوین کردیم که در آن از تجربه‌های داخلی و بین‌المللی استفادهشده است. تجربیات حاصل از همکاری با یونیدو، برنامه توسعه ملل متحد، کمیسیون ملی یونسکو و مجموعه‌های دیگر در تدوین این برنامه مورد توجه قرار گرفت.
وی ادامه داد: در این مسیر، تلاش کردیم وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی، صندوق امید، بانک توسعه تعاون، استانداری مازندران و سایر ذی‌نفعان را در کنار یکدیگر قرار دهیم تا یک الگوی منسجم برای توسعه روستایی ایجاد شود. هدف این بود که به‌جای اجرای طرح‌های پراکنده، مدلی طراحی کنیم که بتواند به‌عنوان یک راهکار مؤثر در روستاهای مختلف کشور مورد استفاده قرار گیرد.

الگوی شانه‌تراش؛ فرمولی برای نجات روستاهای در معرض فرسایش
 کاظمی دولابی با بیان این‌که روستای شانه‌تراش پیش از اجرای این برنامه با چالش‌هایی در زمینه حفظ بافت بومی، معماری و جمعیت مواجه بود، گفت: زمانی که وارد این پروژه شدیم، نشانه‌های از دست رفتن هویت روستا قابل مشاهده بود؛ نماهای بومی در حال تغییر بودند، بافت محلی آسیب می‌دید و مهاجرت افزایش یافته بود. به همین دلیل، تلاش کردیم به‌جای اقدامات مقطعی، برنامه‌ای جامع برای تغییر مسیر توسعه روستا تدوین کنیم.
وی افزود: امروز، پس از حدود شش سال فعالیت و برنامه‌ریزی، نتایج متفاوتی در شانه‌تراش مشاهده می‌شود. آنچه این روستا را از بسیاری از نمونه‌های دیگر متمایز می‌کند، صرفاً سنگ‌فرش کردن معابر، ساخت نماد یا اجرای عملیات عمرانی نیست؛ بلکه وجود یک برنامه جامع توسعه پایدار یا مسترپلن است که تجربه‌های داخلی، دانش بین‌المللی و چشم‌اندازی برای مشارکت اقشار مختلف جامعه را در خود جای داده است.
وی با اشاره به اینکه فعالیت‌های عمرانی و زیباسازی می‌توانند بخشی از فرایند توسعه روستا باشند، تصریح کرد: تفاوت اصلی زمانی ایجاد می‌شود که همه این اقدامات در چارچوب یک برنامه مشخص قرار بگیرند و با یکدیگر ارتباط داشته باشند. در غیر این صورت، ممکن است پروژه‌های مختلف اجرا شوند، اما در نهایت به هدف اصلی، یعنی پایداری اقتصادی و اجتماعی روستا، منتهی نشوند.
کاظمی دولابی خاطرنشان کرد: دستاورد اصلی ما در شانه‌تراش، دانشی است که در جریان این پروژه شکل گرفته است. این دانش حاصل ترکیب تجربه‌های داخلی، نگاه بین‌المللی، مطالعات منطقه‌ای و مشارکت ذی‌نفعان است و اکنون تلاش می‌کنیم با همکاری سازمان مدیریت صنعتی و سایر دستگاه‌های مرتبط، زمینه تکثیر آن را در دیگر مناطق کشور فراهم کنیم.
وی با تأکید بر قابلیت انطباق این الگو با شرایط متفاوت جغرافیایی ایران گفت: ممکن است روستایی در استان یزد قرار داشته باشد و از نظر معماری، اقلیم، شیوه زندگی و نوع فعالیت اقتصادی با شانه‌تراش تفاوت‌های زیادی داشته باشد؛ اما فرایند توسعه می‌تواند بر اساس یک چارچوب مشترک پیش برود. در هر منطقه، شکل معماری، نوع فعالیت‌ها و شیوه بهره‌برداری از ظرفیت‌ها باید متناسب با بوم همان منطقه تعریف شود، در حالی که اصول نهادسازی، ایجاد مشارکت، جلب اعتماد مردم، شکل‌دهی به کسب‌وکارها و اتصال روستا به سطوح منطقه‌ای، ملی و بین‌المللی می‌تواند از یک الگوی مشترک پیروی کند.
کاظمی دولابی با اشاره به نقش مشارکت اجتماعی در موفقیت این طرح اظهار کرد: یکی از مهم‌ترین دستاوردهای شانه‌تراش، شکل‌گیری تعاونی‌ای است که امروز حدود ۹۵ درصد مردم روستا در آن عضویت دارند. این تعاونی فعالیت خود را با هفت نفر آغاز کرد، اما به‌تدریج توانست اعتماد مردم را جلب کند و به یک نهاد مشارکتی با حضور بخش بزرگی از جامعه محلی تبدیل شود.
وی افزود: در جوامع بومی و روستایی، جلب اعتماد مردم معمولاً فرایندی دشوارتر از محیط‌های شهری است. به همین دلیل، رسیدن یک تعاونی از هفت عضو به مشارکت حدود ۹۵ درصدی مردم، از نظر ما یکی از دستاوردهای مهم این پروژه محسوب می‌شود. این تعاونی در سال ۱۴۰۲ به‌عنوان تعاونی برتر استان مازندران نیز شناخته شد.
کاظمی دولابی با بیان اینکه تعاونی شانه‌تراش نقش مهمی در هدایت و پشتیبانی فرایند توسعه دارد، گفت: در این روستا، در کنار دهیاری و شورای روستا، یک رکن مشارکتی دیگر شکل گرفته که وظیفه آن حفظ هویت و منظر روستا، مدیریت گردشگری، حمایت از کسب‌وکارها و کمک به استمرار توسعه است.

ایجاد زنجیره ارزش در کشاورزی، گردشگری و صنایع خلاق
 کاظمی دولابی با اشاره به اینکه یکی از محورهای اصلی برنامه توسعه شانه‌تراش، ایجاد ارتباط میان فعالیت‌های اقتصادی مختلف است، اظهار کرد: در این پروژه تلاش کردیم برای کشاورزی، گردشگری، صنایع‌دستی و صنایع خلاق، زنجیره ارزش ایجاد کنیم و سپس این زنجیره‌ها را به یکدیگر متصل کنیم تا در نهایت یک شبکه ارزش شکل بگیرد.
وی توضیح داد: در الگوهای قدیمی‌تر، فعالیت‌های اقتصادی معمولاً به‌صورت بخش‌ها و شاخه‌های جداگانه دیده می‌شدند و بعد موضوع زنجیره عرضه مطرح شد؛ اما امروز نگاه‌های جدیدتر به سمت شبکه‌های ارزش حرکت کرده‌اند. در این رویکرد، فعالیت‌های مختلف یک منطقه به‌صورت شبکه‌ای با یکدیگر ارتباط پیدا می‌کنند و منافع حاصل از آنها می‌تواند در بخش‌های دیگر نیز جریان یابد.
وی افزود: در شانه‌تراش تلاش کردیم کشاورزی، گردشگری، صنایع‌دستی، صنایع خلاق، اقامتگاه‌ها و دیگر فعالیت‌های اقتصادی را به‌صورت جزیره‌های جداگانه نبینیم. هدف آن است که این بخش‌ها در کنار یکدیگر قرار بگیرند و بتوانند به تقویت اقتصاد محلی کمک کنند.
مجری پروژه‌های توسعه پایدار روستاهای کشور، خاطرنشان کرد: این زنجیره ارزش به معنای آن است که مردم روستا بتوانند متناسب با توانایی‌ها و امکانات خود در فرایند توسعه نقش داشته باشند؛ به‌جای اینکه تنها چند کسب‌وکار مشخص از رونق گردشگری بهره‌مند شوند، زمینه برای مشارکت طیف گسترده‌تری از مردم فراهم می‌شود و منافع اقتصادی در بخش‌های مختلف جامعه محلی گردش پیدا می‌کند.

شکل‌گیری ۵۵ اقامتگاه بوم‌گردی و ۱۲ کسب‌وکار دیگر
 کاظمی دولابی با اشاره به دستاوردهای اقتصادی و کسب‌وکاری پروژه شانه‌تراش گفت: در حال حاضر حدود ۵۵ اقامتگاه بوم‌گردی در این روستا شکل گرفته است. علاوه بر این، ۱۲ کسب‌وکار دیگر نیز خارج از بخش اقامتگاه‌ها و در زنجیره فعالیت‌های اقتصادی روستا ایجاد شده‌اند.
وی افزود: شکل‌گیری خانه خلاق، فعالیت‌های مرتبط با مزارع ارگانیک و سایر کسب‌وکارهای بومی از جمله اقداماتی است که در این مسیر انجام شده است. این فعالیت‌ها در کنار اقامتگاه‌های بوم‌گردی، مجموعه‌ای از فرصت‌های اقتصادی را به وجود آورده‌اند که می‌توانند به افزایش درآمد مردم و تقویت اشتغال محلی کمک کنند.پ
وی ادامه داد: ایجاد کسب‌وکارهای جدید به‌تنهایی کافی نیست؛ بلکه این فعالیت‌ها باید به یکدیگر متصل شوند و از حمایت‌های نهادی و برنامه‌ریزی برخوردار باشند. در همین راستا، تلاش کرده‌ایم کسب‌وکارهای شکل‌گرفته را در چارچوب یک برنامه جامع توسعه قرار دهیم تا بتوانند در بلندمدت به فعالیت خود ادامه دهند.
کاظمی دولابی تصریح کرد: یکی از اهداف مهم این برنامه آن است که مردم برای تأمین معاش خود مجبور به فروش زمین‌هایشان نشوند. هنگامی که فعالیت اقتصادی پایدار در روستا شکل بگیرد، زمین و دارایی‌های بومی می‌توانند به‌جای آنکه صرفاً به‌عنوان دارایی‌هایی برای فروش دیده شوند، بخشی از پایه‌های ایجاد درآمد و ثروت پایدار باشند.