اقتصادسرآمد-  امید اسماعیلی - نخستین روز رویداد «هفت روز با صادرات» با تمرکز بر لجستیک تجاری و نقش شبکه حمل‌ونقل در توسعه صادرات برگزارشد،رویدادی که در آن، مسئولان حوزه تجارت، حمل‌ونقل و قانون‌گذاری، از ضرورت تقویت مسیرهای ریلی، کاهش هزینه‌های جابه‌جایی کالا و هماهنگی بیشتر دستگاه‌های اجرایی سخن گفتند. 

امضای تفاهم‌نامه سه‌جانبه راه‌آهن، سازمان توسعه تجارت و گمرک
 امضای تفاهم‌نامه سه‌جانبه میان راه‌آهن جمهوری اسلامی ایران، سازمان توسعه تجارت ایران و گمرک جمهوری اسلامی ایران، محور اصلی این نشست بود؛ تفاهم‌نامه‌ای که هدف آن، تسهیل تجارت، افزایش بهره‌وری شبکه ریلی و تقویت توان رقابتی صادرکنندگان عنوان شد.
محمدعلی دهقان‌دهنوی، رئیس سازمان توسعه تجارت ایران، در این مراسم با اشاره به کاهش حدود ۳۰ درصدی حجم تجارت کشور از نظر وزنی در شرایط محدودیت مسیرهای دریایی، بر ضرورت استفاده مؤثرتر از ظرفیت‌های موجود و توسعه کریدورهای ریلی تأکید کرد. او یادآور شد که در شرایط عادی، حدود ۷۵ درصد تجارت کشور از نظر وزنی از مسیرهای دریایی انجام می‌شود و محدودیت در این مسیرها، ضمن افزایش هزینه‌های حمل‌ونقل، فشار بیشتری بر مسیرهای زمینی وارد کرده است.
دهقان‌دهنوی با اشاره به دشواری‌های ایجادشده در جریان تجارت خارجی گفت جلوگیری از افت بیشتر تجارت، حاصل تلاش دستگاه‌های اجرایی و فعالان بخش خصوصی بوده است. به گفته او، گمرک، راه‌آهن، راهداری و دیگر مجموعه‌های مرتبط، در کنار فعالان اقتصادی، برای حفظ جریان مبادلات و تأمین نیازهای کشور تلاش کرده‌اند و اکنون نیز هماهنگی بیشتر میان این بخش‌ها می‌تواند به جبران بخشی از کاهش تجارت کمک کند.
رئیس سازمان توسعه تجارت ایران، تفاهم‌نامه توسعه لجستیک تجاری ریلی را در همین چارچوب ارزیابی کرد؛ اقدامی که قرار است همکاری میان دستگاه‌های مسئول را تقویت کند و زمینه استفاده بیشتر از ظرفیت حمل‌ونقل ریلی را فراهم آورد.

از ظرفیت ریلی تا کاهش هزینه صادرات
 شبکه ریلی ایران از مسیرهای مختلف به کشورهای همسایه و بازارهای منطقه‌ای و بین‌المللی متصل است؛ ظرفیتی که به اعتقاد دهقان‌دهنوی می‌تواند در شرایط محدودیت مسیرهای دریایی، فرصت‌های بیشتری برای جابه‌جایی کالا و توسعه تجارت ایجاد کند. ارتباط ریلی با ترکیه و اروپا، جمهوری آذربایجان، کشورهای آسیای مرکزی و چین، بخشی از این ظرفیت را تشکیل می‌دهد؛ اما بهره‌برداری مؤثر از آن، به برنامه‌ریزی دقیق‌تر برای نوع کالا، حجم محموله‌ها و مسیر حرکت قطارها نیاز دارد.
او با تأکید بر این‌که توسعه حمل‌ونقل ریلی صرفاً به افزایش تعداد قطارها و حجم بار جابه‌جاشده محدود نمی‌شود، گفت باید مشخص باشد کدام کالاها در اولویت انتقال قرار دارند و چگونه می‌توان میان بار رفت و برگشت قطارها تعادل ایجاد کرد. تکمیل ظرفیت قطارها در هر دو مسیر، از نگاه او، می‌تواند هزینه حمل‌ونقل را کاهش دهد و بهره‌وری شبکه را افزایش دهد.
دهقان‌دهنوی همچنین دیپلماسی اقتصادی، همکاری وزارت امور خارجه، ارتباط با سفارتخانه‌ها و نقش مجلس در اصلاح قوانین و مقررات را از عوامل مؤثر در تسهیل حمل‌ونقل ریلی دانست. به گفته او، پیشنهادهایی برای توسعه ظرفیت‌های ریلی ارائه شده است که تصویب و اجرای آن‌ها می‌تواند به تقویت این بخش کمک کند.
رئیس سازمان توسعه تجارت ایران در بخش دیگری از سخنان خود به ارتباط مستقیم هزینه حمل‌ونقل با رقابت‌پذیری کالاهای صادراتی پرداخت. افزایش هزینه جابه‌جایی ممکن است صادرات برخی کالاها با ارزش اقتصادی پایین‌تر را از صرفه خارج کند؛ ازاین‌رو، توسعه مسیرهای ریلی و کاهش هزینه‌ها، به‌ویژه برای این گروه از محصولات، اهمیت بیشتری دارد.
او ابراز امیدواری کرد همکاری سه‌جانبه راه‌آهن، گمرک و سازمان توسعه تجارت، با مشارکت بخش خصوصی، زمینه حفظ و تقویت صادرات و تأمین کالاهای مورد نیاز کشور، از جمله مواد اولیه و کالاهای مصرفی، را فراهم کند.

تفاهم‌نامه‌ای برای تسهیل تجارت در مرزها
 جبارعلی ذاکری، مدیرعامل راه‌آهن جمهوری اسلامی ایران نیز از هماهنگی با سازمان توسعه تجارت و گمرک برای کاهش هزینه‌های حمل‌ونقل، تسهیل تشریفات مرزی و افزایش صادرات ریلی خبر داد. او تأکید کرد که دامنه این همکاری به یک مسیر یا منطقه خاص محدود نیست و همه مرزهای مرتبط با شبکه ریلی کشور را دربرمی‌گیرد.
به گفته وی، بخشی از موضوعات مشترک این تفاهم‌نامه به عملیات مرزی و مبادله کالا مربوط می‌شود و بخش دیگر بر تسهیل صادرات و تجارت از طریق هماهنگی تعرفه‌ها، کاهش هزینه‌های حمل و روان‌سازی فرایندهای تجاری متمرکز است.
مدیرعامل راه‌آهن با اشاره به قرار گرفتن کشورهای همسایه و کشورهای مستقل مشترک‌المنافع در اولویت مرحله نخست همکاری‌ها، از پیگیری هماهنگی با راه‌آهن‌هایمنطقه برای تنظیم تعرفه‌های بین‌المللی و استفاده از ظرفیت‌های موجود خبر داد. او توضیح داد که تعدیل تعرفه‌ها و کاهش هزینه‌ها، به‌ویژه در مسیرهایی که حجم مبادلات بالاتری دارند، می‌تواند اقتصادی بودن صادرات ریلی را برای صاحبان کالا افزایش دهد.
یکی از محورهای مورد تأکید ذاکری، تسهیل تشریفات گمرکی در مبادی خروجی بود. او با اشاره به اقداماتی که طی ماه‌های گذشته برای تسهیل واردات و صادرات انجام شده است، گفت انتقال بخشی از تشریفات گمرکی به مراکز داخلی دارای ظرفیت مناسب، می‌تواند زمان توقف کالا در مرزها را کاهش دهد.
به گفته وی، در برخی موارد امکان دارد تشریفات گمرکی کالاهای صادراتی در داخل کشور و در مراکز مجهز انجام شود تا در مرز خروجی، تنها مراحل اداری نهایی باقی بماند. چنین رویکردی، در کنار کاهش هزینه‌های حمل‌ونقل، می‌تواند به رونق تجارت و افزایش صادرات به کشورهای منطقه کمک کند.
ذاکری همچنین تصریح کرد که ظرفیت‌های تفاهم‌نامه به مرزهای شمالی محدود نمی‌شود و مرزهای شرقی و غربی متصل به شبکه ریلی نیز می‌توانند از مزایای این همکاری بهره‌مند شوند. او از توسعه صادرات ریلی برخی محصولات کشور در یک سال اخیر خبر داد، اما با اشاره به ملاحظات مرتبط با تحریم‌ها از ارائه آمار تفصیلی خودداری کرد.

بازسازی زیرساخت‌ها و افزایش ظرفیت مرزی
مدیرعامل راه‌آهن در بخش دیگری از سخنان خود به بازسازی زیرساخت‌های ریلی آسیب‌دیده در جریان حملات پرداخت و گفت ترمیم موقت بسیاری از پل‌ها در حدود ۴۸ ساعت انجام شده و در آخرین مورد، عملیات ترمیم طی ۱۵ ساعت به پایان رسیده است؛ اقدامی که امکان ازسرگیری تردد قطارها را فراهم کرده است. به گفته ذاکری، در مجموع ۱۱ پل ریلی آسیب دیده بود که شش پل در مراحل اولیه جنگ و پنج پل دیگر پس از حملات مجدد به زیرساخت‌ها دچار آسیب شدند. بازسازی پل‌های آسیب‌دیده در محورهای مختلف انجام شده است و عملیات باقی‌مانده نیز در دست پیگیری قرار دارد. او درباره یکی از پل‌های تاریخی در محور زنجان توضیح داد که پل به‌صورت موقت ترمیم شده، اما با توجه به ضرورت احیای آن بر مبنای معماری پیشین، بازسازی نهایی آن نیز در برنامه قرار گرفته است.
توسعه زیرساخت‌های مرزی از دیگر موضوعات مورد اشاره مدیرعامل راه‌آهن بود. ذاکری با تأکید بر استفاده از ظرفیت سرمایه‌گذاری بخش خصوصی گفت در مسیرهایی که زیرساخت‌های کریدوری با کمبود یا نقص مواجه‌اند، مشارکت سرمایه‌گذاران می‌تواند به تکمیل زیرساخت‌ها کمک کند.
او همچنین از اجرای طرح‌های افزایش ظرفیت در چند نقطه مرزی خبر داد و اعلام کرد در مرز رازی پنج خط جدید در حال اضافه شدن است و در مسیرهای شمتیغ و خواف نیز توسعه خطوط برای افزایش ظرفیت مبادلات مرزی دنبال می‌شود. به گفته وی، پیش‌بینی می‌شود چند پروژه مرزی در اواخر آبان و آذرماه به مرحله افتتاح برسند.

«پیوند صنعت و حمل‌ونقل» شرط توسعه شبکه ریلی
 محمدرضا رضایی‌کوچی، رئیس کمیسیون عمران مجلس شورای اسلامی، در این رویداد، توسعه شبکه ریلی را ضرورتی راهبردی دانست و بر لزوم تسریع در تکمیل کریدورها تأکید کرد. او با اشاره به مزایای حمل‌ونقل ریلی، از جمله مصرف انرژی کمتر، هزینه تمام‌شده پایین‌تر و امکان جابه‌جایی انبوه کالا، تأمین منابع مالی و استفاده از ظرفیت سرمایه‌گذاری بخش خصوصی را از الزامات توسعه این شبکه برشمرد.
رضایی‌کوچی با اشاره به نقش بخش خصوصی در تأمین نیازهای کشور در شرایط دشوار اقتصادی، گفت برای حضور مؤثرتر سرمایه‌گذاران در پروژه‌های زیربنایی، باید اعتماد متقابل تقویت شود و موانع اداری کاهش یابد. از نگاه او، حذف مقررات زائد، کاهش بروکراسی و ایجاد محیطی قابل پیش‌بینی برای فعالیت اقتصادی، می‌تواند زمینه مشارکت بیشتر سرمایه‌گذاران را فراهم کند.
رئیس کمیسیون عمران مجلس همچنین بر ضرورت مدیریت یکپارچه پایانه‌های مرزی تأکید کرد. او معتقد است هماهنگی میان دستگاه‌های مسئول در مرزها، از جمله وزارت راه و شهرسازی، سازمان بنادر، راه‌آهن، سازمان راهداری و گمرک، می‌تواند از انجام فرایندهای موازی جلوگیری کند و سرعت ترخیص کالا و انتقال محموله‌ها را افزایش دهد. رضایی‌کوچی افزایش سهم حمل‌ونقل ریلی از جابه‌جایی کالا را وابسته به ایجاد جذابیت اقتصادی برای صاحبان بار دانست و گفت انتقال بیشتر کالا از جاده به ریل، به مشوق‌های مؤثر و بهبود دسترسی مراکز تولید و کانون‌های بار به شبکه ریلی نیاز دارد. او با اشاره به هدف‌گذاری برنامه هفتم توسعه برای جابه‌جایی ۳۰ درصد کالا از طریق شبکه ریلی، تحقق این هدف را مستلزم فراهم شدن شرایط مناسب برای صاحبان کالا، دسترسی بهتر به شبکه و اطمینان از تحویل به‌موقع محموله‌ها در مبدأ و مقصد دانست.
رضایی‌کوچی همچنین از توافق با رئیس کمیسیون صنایع و معادن مجلس برای تشکیل کمیته‌ای مشترک میان دو کمیسیون خبر داد؛ کمیته‌ای که قرار است با هدف تقویت ارتباط صنعت و حمل‌ونقل و تسهیلانتقال بار از جاده به ریل فعالیت کند.

«کریدور پایدار» فراتر از زیرساخت
 مهران قربانی، معاون حمل‌ونقل وزیر راه و شهرسازی، در ادامه رویداد «هفت روز با صادرات» بر ضرورت نگاه یکپارچه به کریدورهای تجاری تأکید کرد. او گفت مسیر پایدار تنها به وجود زیرساخت جاده‌ای و ریلی محدود نیست، بلکه اعتماد تجار، ثبات قوانین، سرعت جابه‌جایی کالا و هماهنگی فرایندهای مرزی نیز در شکل‌گیری آن نقش دارند.
قربانی با اشاره به ارتباط متقابل تجارت و لجستیک اظهار کرد صادرات قدرتمند به مسیرهای پایدار و خدمات لجستیکی مؤثر نیاز دارد و در مقابل، توسعه مسیرهای حمل‌ونقل نیز با تقویت جریان تجارت و صادرات معنا پیدا می‌کند.
به گفته معاون حمل‌ونقل وزیر راه و شهرسازی، برای بازرگانان، زمان تحویل کالا و هزینه حمل از عوامل تعیین‌کننده در انتخاب مسیر است. ثبات قوانین و اطمینان از استمرار رویه‌ها نیز به ایجاد اعتماد کمک می‌کند؛ اعتمادی که باید میان ارائه‌دهندگان خدمات حمل‌ونقل و فعالان تجاری شکل بگیرد.
قربانی تأکید کرد کریدورهای کشور باید به‌عنوان یک اکوسیستم تجاری دیده شوند؛ مجموعه‌ای که خدمات سریع، قابل اتکا و پیش‌بینی‌پذیر ارائه می‌دهد و بتواند تجار، به‌ویژه مشتریان خارجی، را به استفاده از مسیرهای ایران ترغیب کند.
او با اشاره به ظرفیت‌های موجود در بخش‌های ریلی، بندری و جاده‌ای گفت در هر سه شیوه اصلی حمل‌ونقل، نسبت به سال گذشته رشد عملکرد ثبت شده است، اما همچنان تا بهره‌برداری از تمام ظرفیت‌های قابل دستیابی فاصله وجود دارد.
به اعتقاد قربانی، توسعه کریدورها صرفاً به ساخت زیرساخت‌های جدید وابسته نیست. تقویت اتصال میان مسیرها، هماهنگی فرایندهای مرزی با کشورهای طرف مقابل و یکپارچه‌سازی خدمات در مبادی ورودی و خروجی، از اقداماتی است که می‌تواند استفاده از ظرفیت‌های موجود را افزایش دهد.
او امضای تفاهم‌نامه میان راه‌آهن، سازمان توسعه تجارت و گمرک را اقدامی مؤثر برای تقویت همکاری‌های بین‌بخشی دانست و بر همراهی سایر دستگاه‌های مستقر در مبادی مرزی نیز تأکید کرد.

از تفاهم‌نامه تا نتیجه عملی
 سخنان مسئولان حاضر در نخستین روز رویداد«هفت روز با صادرات»، هر یک بخشی از الزامات توسعه لجستیک تجاری ریلی را برجسته کرد: از کاهش هزینه حمل و تنظیم تعرفه‌ها تا تسهیل تشریفات گمرکی، توسعه خطوط مرزی، افزایش دسترسی مراکز تولید به شبکه ریلی و فراهم کردن زمینه سرمایه‌گذاری بخش خصوصی. در این میان، تفاهم‌نامه سه‌جانبه راه‌آهن، سازمان توسعه تجارت و گمرک، چارچوبی برای پیگیری هماهنگی‌های مورد نیاز معرفی شد؛ همکاری‌ای که هدف آن تنها افزایش جابه‌جایی کالا نیست، بلکه باید به کاهش هزینه تمام‌شده صادرات، روان‌تر شدن مبادلات مرزی و تقویت قابلیت اتکای مسیرهای تجاری نیز منجر شود. در شرایطی که محدودیت مسیرهای دریایی بر تجارت کشور اثر گذاشته است، توسعه کریدورهای ریلی و استفاده بهتر از ارتباطات منطقه‌ای اهمیت بیشتری یافته است. با این حال، همان‌طور که سخنرانان تأکید کردند، بهره‌گیری از این ظرفیت‌ها به هماهنگی مستمر دستگاه‌های اجرایی، ثبات مقررات، مشارکت بخش خصوصی و فراهم شدن شرایط اقتصادی مناسب برای صاحبان کالا نیاز دارد. در نهایت، کارآمدی این تفاهم‌نامه در نتایج عملی آن سنجیده خواهد شد کاهش هزینه و زمان حمل، کوتاه‌تر شدن توقف کالا در مرزها، افزایش بهره‌وری خطوط ریلی و فراهم شدن امکان رقابت بیشتر کالاهای ایرانی در بازارهای منطقه‌ای و بین‌المللی.