مزایای اقتصادی و محیط‌زیستی بنادر سبز هوشمند
​​​​​​​گروه دریاپایه- پدرام علی‌زاده -  بنادر سبز هوشمند ترکیبی از مفاهیم پایداری زیست‌محیطی و فناوری‌های نوین دیجیتال در مدیریت بنادر هستند. این نوع بنادر با هدف کاهش اثرات منفی زیست‌محیطی فعالیت‌های بندری، بهینه‌سازی عملکرد لجستیکی و افزایش بهره‌وری از فناوری‌های هوشمند استفاده می‌کنند. اهمیت بنادر سبز هوشمند در ایران به دلایل مختلف زیست‌محیطی، اقتصادی، استراتژیک و بین‌المللی بسیار بالاست. ایران با داشتن موقعیت جغرافیایی خاص و دسترسی به آب‌های بین‌المللی‌(خلیج‌فارس، دریای عمان و دریای خزر)، یکی از کشورهای مهم در حوزه حمل‌ونقل دریایی و تجارت منطقه‌ای است. ارتقای بنادر به سطح «سبز هوشمند» می‌تواند در تحقق اهداف توسعه پایدار کشور نقش کلیدی ایفا کند. با توجه به موقعیت جغرافیایی، شرایط زیست‌محیطی، رقابت منطقه‌ای و الزامات جهانی، توسعه این نوع بنادر می‌تواند ایران را به یک الگوی موفق بندری پایدار و مدرن در منطقه تبدیل کند.
به گزارش روزنامه اقتصاد سرآمد، پدرام علی‌زاده، پژوهشگر حقوق گمرکی و تجارت دریایی در مطلبی اختصاصی برای این روزنامه به بررسی مسیر پیش روی تجارت دریایی ایران همسو با سیاست‌گذاری جهانی صورت‌گرفته برای کاهش کربن در دریاها، با نگاهی به اهمیت ایجاد بنادر سبز هوشمند پرداخته است. نگارنده در این مطلب با بررسی تجارت بنادر دیگری در نقاط مختلف جهان، اهمیت ایجاد بنادر سبز هوشمند در ایران را مورد تاکید قرار داده است. نویسنده این مقاله در ادامه 5مزیت اصلی برای ایجاد بنادر سبز هوشمند در ایران را برشمرده، اما تاکید کرده است که برای موفقیت بلندمدت در این زمینه، نیاز به چارچوب قانونی و سیاست‌های حمایتی است.
صنعت دریانوردی جهان در حال گذر از یک تحول بنیادین است. بنادر امروز دیگر صرفا نقاط بارگیری و تخلیه کالا نیستند؛ آن‌ها به هاب‌های لجستیکی هوشمند، مراکز انرژی پاک و پلتفرم‌های داده‌محور تبدیل شده‌اند. این تحول جهانی، همزمان با فشارهای بین‌المللی برای کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای و رعایت استانداردهای محیط‌زیستی، مسیر تازه‌ای برای کشورهایی که می‌خواهند در تجارت جهانی رقابت کنند، باز کرده است. ایران، با شبکه گسترده بنادر جنوب و موقعیت استراتژیک خود در مسیرهای بین‌المللی، ظرفیت ویژه‌ای برای ایجاد بنادر سبز هوشمند دارد.

تجارب سایر بنادر جهان چه می‌گوید؟
تجارب بنادر روتردام و سنگاپور نشان می‌دهد که ترکیب سیاست‌های تشویقی برای کشتی‌های کم کربن، سرمایه‌گذاری در انرژی تجدیدپذیر و دیجیتال سازی فرایندها، نتیجه ملموس دارد. در روتردام، اجرای پروژه‌های انرژی بادی و خورشیدی، همراه با دیجیتال‌سازی پنجره واحد بندری، موجب کاهش 25درصدی مصرف سوخت و بهبود زمان چرخه عملیاتی به میزان 20درصد شده است.
در سنگاپور، ایجاد ((کریدور سبز دیجیتال)) میان بنادر این کشور و روتردام، مسیرهای دریایی کم‌انتشار و قابل‌پیش‌بینی را فراهم کرده است. همچنین آزمایش سوخت‌گیری با بیو-متال نشان داده است که سوخت‌های جایگزین نه‌تنها از نظر زیست‌محیطی موثرند، بلکه می‌توانند عملیاتی و اقتصادی نیز باشند. این الگوها می‌توانند به ایران الهام دهند که چگونه بنادر سبز هوشمند را عملیاتی کند.
ایران با دسترسی مستقیم به مسیرهای تجاری مهم، از جمله خلیج‌فارس و اقیانوس هند، فرصت منحصربه‌فردی دارد. چابهار به دلیل عمق آب مناسب، دسترسی ریلی و جاده‌ای و توافقات منطقه‌ای با هند و افغانستان، بهترین گزینه برای اجرای یک پروژه آزمایشی است. این پروژه می‌تواند شامل:
نصب پنل‌های خورشیدی و نیروگاه بادی ساحلی برای تامین انرژی پایدار
راه‌اندازی سامانه‌های ذخیره انرژی شامل باتری‌ها و تولید هیدروژن از برق مازاد
ایجاد پنجره واحد دیجیتال برای مدیریت فرایندهای بندری و حذف اسناد کاغذی باشد.
در بندر شهیدرجایی نیز توسعه زیرساخت‌های‌LNG و امکان سوخت‌گیری با بیوفیول و بیو-متانول، خطوط کشتیرانی منطقه‌ای را قادر می‌سازد تا مسیرهای کم‌کربن را انتخاب کنند. اتصال بنادر کوچک به شبکه ملی دیجیتال برای مدیریت رزرو اسکله، زمان‌بندی کشتی‌ها و اولویت‌دهی به کشتی‌های سبز، پایداری پروژه را تضمین می‌کند.

مزایای اقتصادی و محیط‌زیستی بندر سبز
اجرای بندر سبز هوشمند برای ایران مزایای چند‌گانه دارد:
-افزایش سهم بازار و جذب خطوط بزرگ کشتیرانی: خطوط بین المللی به دنبال بنادری هستند که مسیرهای کم‌کربن و قابل‌پیش‌بینی ارائه کنند. جذب این خطوط می‌تواند باعث افزایش ترافیک کانتینری و خدمات جانبی شود.
-کاهش هزینه‌های بلندمدت: هرچند سرمایه‌گذاری اولیه بالاست، اما صرفه‌جویی انرژی، کاهش بیمه و اجتناب از جریمه‌ها و مالیات‌های کربنی، در بلندمدت هزینه‌ها را جبران می‌کند.
-ایجاد زنجیره ارزش جدید: خدمات سوخت‌گیری پاک، تعمیر و نگهداری سیستم‌های سوخت سبز و صدور گواهینامه پایداری برای محموله‌ها، درآمد افزوده ایجاد می‌کند.
-پیشگیری از ریسک‌های قانونی و عملیاتی: تطابق با استانداردهای IMO و مقررات آتی، ایران را از محدودیت‌ها و جریمه‌های بین‌المللی حفاظت می‌کند.
-اشتغال و توسعه منطقه‌ای: پروژه‌های انرژی تجدیدپذیر و عملیات دیجیتال، نیروی کار متخصص می‌طلبد و فرصت‌های شغلی جدید ایجاد می‌کند.
برای موفقیت بلندمدت، نیاز به چارچوب قانونی و سیاست‌های حمایتی است. ((گواهی سبز عبور)) می‌تواند سوابق سوخت‌گیری، میزان انتشار و شاخص‌های پایداری کشتی‌ها را ثبت کند و مشوق‌های مالیاتی و تخفیف‌های بندری برای خطوط پایبند فراهم آورد. قراردادهای مشارکت عمومی-خصوصی‌(PPP) منابع لازم برای سرمایه‌گذاری در انرژی پاک را تامین می‌کنند و وکلا نقش مهمی در تدوین قراردادها و حل اختلافات بین‌المللی ایفا می‌کنند.

مراحل اجرایی پیشنهادی
اجرای پروژه بندر سبز می‌تواند در چند فاز عملیاتی شود:
1-فاز مقدماتی: مطالعات امکان‌سنجی فنی، حقوقی و بررسی ظرفیت شبکه برق
فاز 1: اجرای پایلوت در چابهار؛ نصب پنل خورشیدی، سامانه ذخیره سازی و راه‌اندازی پنجره واحد دیجیتال، کاهش مصرف سوخت و کاهش زمان ترخیص
فاز2: گسترش به شهیدرجایی، راه‌اندازی LNG و بیو-متانول سوخت‌گیری، توسعه شبکه داده ملی
فاز3: اتصال منطقه‌ای و ایجاد مسیرهای سبز دریایی بین خلیج فارس و اقیانوس هند، جذب سرمایه‌گذاری منطقه‌ای و بین‌المللی.
بندر سبز هوشمند فرصتی واقعی برای ایران است تا بنادر کشور را از رقابت مبتنی بر هزینه به رقابت مبتنی بر پایداری منتقل کند. ترکیب فناوری، سرمایه گذاری هدفمند و چارچوب قانونی حمایتی می‌تواند ایران را به یکی از بازیگران اصلی مسیرهای دریایی کم‌کربن تبدیل کند.